Η Αδελφότητα των εν Αθήναις Σαρακατσαναίων Ηπείρου, μετά από αναζήτηση των κληρονόμων της Αγγελικής Χατζημιχάλη, οι οποίοι κατέχουν τα πνευματικά δικαιώματα του έργου, και πολύμηνες επαφές μαζί τους, που ξεκίνησαν στις 13 Ιουλίου 2025, κατέληξε στις 5 Νοεμβρίου 2025 σε προφορική συμφωνία και τελικά, το Σάββατο 21 Μαρτίου 2026, σε υπογραφή ιδιωτικού συμφωνητικού. Η προσέγγιση των κληρονόμων δεν ήταν εύκολη. Παρότι η Αδελφότητα συνεργάζεται με το Μουσείο Λαϊκής Τέχνης και Παράδοσης Αγγελική Χατζημιχάλη, το Μουσείο ανήκει στον Δήμο Αθηναίων και δεν έχει καμία σχέση με τους κληρονόμους της Αγγελικής Χατζημιχάλη.

Βάσει του συμφωνητικού, η Αδελφότητα αποκτά το εκδοτικό δικαίωμα του ανέκδοτου έργου της Αγγελικής Χατζημιχάλη και δη το δικαίωμα έκδοσηςτων Τόμων III και IV του εμβληματικού έργου «ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ».

Οι τόμοι αυτοί βασίζονται σε πρωτογενές και, κατά κύριο λόγο, αδημοσίευτο αρχειακό υλικό της περιόδου 1920–1957, προϊόν πολύχρονης επιτόπιας λαογραφικής έρευνας της ίδιας της Αγγελικής Χατζημιχάλη στις κοινότητες των Σαρακατσαναίων σε όλο τον ελλαδικό χώρο.

Η χαρά και η ικανοποίησή μας είναι μεγάλη, καθώς θεωρούμε ότι με τη συμφωνία αυτή εκπληρώνουμε την υποχρέωσή μας να «ανοίξει» επιτέλους «το μπαούλο» της μεγάλης Ελληνίδας λαογράφου, να αναδειχθούν αλήθειες και να φωτιστούν πτυχές της ζωής των Σαρακατσαναίων πέρα από προσωπικές μνήμες και εκτιμήσεις του καθενός μας.

Τα αυτοτελή έργα που αφορούν αποκλειστικά τους Σαρακατσάνους και ολοκληρώθηκαν πριν το έργο της Αγγελικής Χατζημιχάλη ήταν μόλις δύο: 1) η γλωσσολογική μελέτη του Δανού γλωσσολόγου Κάρστεν Χεγκ, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης «Οι Σαρακατσάνοι, μια ελληνική νομαδική φυλή» το 1924 και το 1926 (το οποίο εξέδωσε η Αδελφότητα Σαρακατσαναίων Ηπείρου το 2006) και 2) η συλλογή σαρακατσάνικων τραγουδιών του φιλόλογου Ευάγγελου Τζιάτζιου «Τραγούδια των Σαρακατσαναίων» (συλλογή του 1920, έκδοση 1928). Η Αγγελική Χατζημιχάλη είναι ουσιαστικά η πρώτη που τους μελέτησε σε βάθος και ασχολήθηκε με όλες τις πτυχές της ζωής τους. Ήδη υπάρχουν περίπου 800 σελίδες εκδοθείσες από τους δύο πρώτους τόμους του έργου, ενώ το συνολικό έργο της εκτιμάται ότι μπορεί να ξεπερνά τις 2.000 σελίδες.

Για την προσφορά της Αγγελικής Χατζημιχάλη με το έργο «Σαρακατσάνοι» έχουν γραφτεί και ειπωθεί πολλά. Έχει χαρακτηριστεί ως εμβληματικό, μνημειώδες, επικό κ.α.. Το βέβαιο όμως είναι ότι οι Σαρακατσαναίοι γίναμε ευρύτερα γνωστοί μέσα από την έκδοση αυτού του έργου (πρώτη έκδοση 1957, επανεκδόσεις 2007 και 2010) και ότι της οφείλουμε σε μεγάλο βαθμό την ανάδειξη της ταυτότητάς μας και μέρος της περηφάνειας που νιώθουμε. Η ίδια αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής της, ζώντας κοντά στους Σαρακατσαναίους, ακολουθώντας τον τρόπο ζωής τους και πραγματοποιώντας μια απαιτητική επιτόπια έρευνα για πολλά χρόνια και γυρνώντας σε όλη την Ελλάδα. Ήταν, λοιπόν, χρέος μας να έρθει στο φως αυτό το υλικό, σχεδόν έναν αιώνα μετά τη συγγραφή του.

Συμπληρωματικά με τα όσα αναφέραμε παραπάνω, η σημαντικότητα του έργου της Αγγελικής Χατζημιχάλη είναι εξαιρετική για τους Σαρακατσαναίους, καθώς συνέδεσε όλες τις πτυχές της ζωής τους με την ελληνική αρχαιότητα. Μπορεί να υπήρξαν και άλλοι επιστήμονες ή μελετητές που προσέγγισαν το ζήτημα από γλωσσολογικής, ανθρωπολογικής ή άλλης απόψεως, όμως η Αγγελική Χατζημιχάλη απέδειξε τη σύνδεση των Σαρακατσαναίων με ελληνικούς προϊστορικούς πληθυσμούς με κάθε τρόπο: με παραδόσεις που διατηρούσαν με αρχέγονο πείσμα, με στοιχεία που μαρτυρούν καθαρότητα της κοινότητας, καθώς και με πλήθος υπολειμμάτων αντιλήψεων και εθίμων από μακρινές εποχές. Αναλύει τα σχέδια της ρόκας και της γκλίτσας, των εορταστικών άρτων και των κουλούρων, αντιλαμβάνεται ότι αυτά δεν υπάρχουν απλώς σαν διακόσμηση αλλά συνδέονται με αντιλήψεις των Σαρακατσαναίων που πηγάζουν από αρχαίες αντιλήψεις και πρακτικές. Αντιπαραβάλει στοιχεία, έθιμα και συνήθειες της καθημερινότητας των Σαρακατσαναίων με ποιήματα και ακόμη και με χωρία της Αγίας Γραφής, αποδεικνύοντας έτσι, πέρα από τη σύνδεση με το παρελθόν και τη συνέχιση της ελληνικότητας ενός λαού μέσα στις χιλιετίες. Θεωρεί τον αργαλειό γούρνας των Σαρακατσαναίων μοναδικό δείγμα στον ευρωπαϊκό χώρο, και τον παραλληλίζει με τον πρωτόγονο οριζόντιο αιγυπτιακό αργαλειό του εδάφους, αναδεικνύοντας τη θεμελιώδη σημασία του για τη μελέτη της εξέλιξης του ελληνικού αργαλειού. Παράλληλα, μέσα από τις δοξασίες, τα λατρευτικά έθιμα, τις κοινωνικές συνήθειες και γενικότερα τις πνευματικές εκδηλώσεις των Σαρακατσαναίων, αναγνωρίζει στοιχεία της ποιμενικής κοινωνίας προϊστορικών φύλων. Αντίστοιχα, οι μελωδίες της φλογέρας, οι νεκρικοί θρήνοι και τα κονάκια συνδέονται επίσης με την αρχαιότητα. Με το έργο της και με το κύρος της προσωπικότητάς της, τους έκανε γνωστούς στην υψηλή κοινωνία της εποχής, την αστική τάξη, τον τύπο και σε ολόκληρη την Ελλάδα.

Ο Τόμος III έχει ήδη επιστημονικά επιμεληθεί από εξειδικευμένη ομάδα επιστημόνων, κατόπιν επίσημης ανάθεσης των κληρονόμων. Η επιστημονική ομάδα των επιμελητών αποτελείται από την κα Μαρίνα Βρέλλη-Ζάχου, τ. καθηγήτρια Λαογραφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, την κα Νάντια Μαχά, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Λαογραφίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, και την κα Νάγια Δαλακούρα, αρχαιολόγο-μουσειολόγο στο Υπουργείο Πολιτισμού (Εφορεία Αρχαιοτήτων Ροδόπης). Το επιστημονικό έργο έχει ολοκληρωθεί και παραδοθεί στους κληρονόμους και από αυτούς στην Αδελφότητα.

Η Αδελφότητα, ύστερα από πρόταση των επιστημονικών επιμελητριών, έχει αναθέσει την εκδοτική επιμέλεια των κειμένων στον κ. Michael Stork, ενώ παράλληλα προχωρά στην ψηφιοποίηση των φωτογραφιών. Στη συνέχεια θα ακολουθήσει ο σχεδιασμός του βιβλίου, η σελιδοποίηση και η τελική διαμόρφωση του τόμου. Στόχος είναι η έκδοση να ολοκληρωθεί εντός του 2026. Παράλληλα με την προετοιμασία του Τόμου III, η Αδελφότητα αναζητά τρόπους και συνεργασίες για την οικονομική στήριξη της έκδοσης, (η οποία θα είναι εκατοντάδων σελίδων, σκληρόδετη και πολυτελής) ώστε να διασφαλιστεί η ολοκλήρωση και η ποιότητά της. Ο Τόμος IV θα ακολουθήσει τα επόμενα έτη, καθώς βρίσκεται ακόμη σε αρχικό στάδιο επεξεργασίας.

Οι δύο πρώτοι τόμοι έχουν ήδη εκδοθεί και αποτελούν βασική βιβλιογραφική αναφορά για τη μελέτη του σαρακατσάνικου πολιτισμού. Ο Τόμος III συνεχίζει ουσιαστικά το έργο, δημοσιεύοντας για πρώτη φορά ανέκδοτο υλικό. Δεν αποτελεί απλώς συμπλήρωμα της υπάρχουσας βιβλιογραφίας, αλλά μια σημαντική ιστορική μαρτυρία για μορφές άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς.

Τα κεφάλαια που αναμένεται να περιλαμβάνονται στον Τόμο III είναι η γυναικεία φορεσιά, η ανδρική φορεσιά, η παιδική φορεσιά, η βαφική, η υφαντική, η πλεκτική, η κεντητική και πιθανότατα η ξυλοτεχνία και η ξυλογλυπτική.

Το αρχειακό υλικό της Αγγελικής Χατζημιχάλη αποτελεί πολύτιμη πηγή για την κατανόηση ενός τρόπου ζωής που σήμερα έχει εκλείψει. Η μη δημοσίευσή του έως σήμερα σήμαινε ότι ένα σημαντικό μέρος της συλλογικής μνήμης παρέμενε μη προσβάσιμο.

Η έκδοση του Τόμου III καλύπτει αυτή την ανάγκη, διασώζοντας το υλικό και καθιστώντας το διαθέσιμο σε ερευνητές, φοιτητές, εκπαιδευτικούς, αλλά και σε μέλη της ίδιας της κοινότητας των Σαρακατσαναίων που ενδιαφέρονται για την ιστορία και την πολιτιστική τους κληρονομιά. Το τελικό αποτέλεσμα θα είναι ένας τόμος υψηλής ποιότητας, που θα προστεθεί στους ήδη εκδοθέντες και θα διατίθεται από την Αδελφότητα.

Τέλος, θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε θερμά τους κληρονόμους της Αγγελικής Χατζημιχάλη για την εμπιστοσύνη τους και για την αποδοχή της πρότασής μας, ώστε η Αδελφότητα να αναλάβει τη συνέχιση του ανέκδοτου έργου της.